رەهەند و دەرکەوتە فەلسەفییەکانی رەخنە لە دونیای "کوردیی" دا 

عادڵ قادری

کەماڵ و گەشەی مرۆیی پەیوەستە بەو نێزیکایەتییەی کە لەگەڵ رەخنە دا دەیکات. رەخنە لێرەدا وەکوو وزە و توانستێک مانا وەردەگرێت کە جمشتو بزووتنی کۆمەڵایەتی و هزری و شارستانیشی بەدواوەیە. لە هەر چرکەسات و دەمێکی مێژوویی دا کە گۆڕانێک هاتۆتە ئاراوە راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ سیما و بیچمی رەخنە رادەست و ئامادە بووە. رەخنە وەکوو واتا هەڵگری دوو پێناسەی سەرەکییە؛ رەخنە لەپلە و واتای یەکەم هەوڵێکە بۆ بژاردە کردن و هەڵاواردنی چاکە لە خراپە یان بە دەربڕینێکی‌تر جوێ کردنەوەی سێرە لە ناسێرە. لە ئاست و پلەی دووهەم، رەخنە کردەیەکە لەسەر بنەما و کرۆکی داوەری(بڕیار) و پرسیارکردن سازبووە.


درێژه‌ی بابه‌ت
ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در شنبه پانزدهم آذر 1393 ساعت 8:20 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن 154، کۆڕی ڕووناکبیری

شانتال مووفه‌

شانتال مووفه‌

ڕۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 22ی خه‌زه‌ڵوه‌ری 1393ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ 13ی نۆڤامبری 2014ی زایینی کۆڕی ڕووناکبیری ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ به‌ڕێوه‌چوو. له‌م کۆڕه‌دا وه‌رگێردراوی وتارێکی شانتال مووفه‌ به‌ناوی "بنه‌ماشکێنی، پراگماتیزم و سیاسه‌تی دێموکراسی" خوێندراوه‌ و قسه‌ی له‌سه‌ر کرا. ئه‌م وتاره‌ له‌لایه‌ن ڕه‌شید عوسمانیانه‌وه‌ له‌ زمانی ئینگلیسیه‌وه‌ وه‌رگێڕدرابوو. وتاره‌که‌ به‌م ڕستانه‌وه‌ ده‌ست پێ‌ده‌کا: "ڕوانگه‌کانی ژاک دریدا و ڕیچارد ڕۆرتی هه‌ڵگری باس‌وخواسێکی زۆرن. ئه‌وه‌ش له‌به‌ر ئه‌مه‌یه‌ که‌ دریدا و ڕۆرتی له‌ به‌رهه‌مه‌کانیان‌دا زۆر به‌ توندی ه‌خنه‌ له‌ بنه‌ماکانی ئاوه‌زخوازانه‌ ده‌گرن. بۆیه‌ بنه‌ماشکێنیی دریدا و نوێ‌پراگماتیزمی ڕۆرتی به‌رده‌وام له‌ لایه‌ن فه‌یله‌سووفه‌ نه‌ریتییه‌کانه‌وه‌ وه‌کوو کارێکی بێ‌شوێندانان و و بێ‌بنه‌ما ڕه‌چاو کراوه‌."

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در شنبه پانزدهم آذر 1393 ساعت 8:12 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن 153، کۆڕی شێعرو ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی 


رۆژی پێنج شه‌ممه‌ 15ی خه‌زه‌ڵوه‌ر ی ساڵی 1393 ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به ‌6ی نۆڤامبری 2014ی زایینی کۆری شێعر و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ له‌لایه‌ن فه‌تاح محه‌ممه‌د نیژاد(رێباز)ه‌وه‌ به‌رێوه‌ چوو . سه‌ره‌تا شێعری "عرفان" له‌ لایه‌ن حاجی قوباد زه‌رزاوه‌ خوێندرایه‌وه‌. پاشان غه‌زه‌لێک له‌ لایه‌ن ئازاد بۆکانیه‌وه‌ خوێندرایه‌وه‌. دواتر قادرره‌سوڵ فات سێکورته‌ شێعر ی خوێندوه‌. له‌ کۆتایی دا وتاری "قوتابخانه‌ی هه‌ردی وئه‌زموونی شێعری" له‌ لایه‌ن عومه‌ر محه‌ممه‌دییه‌وه‌ خویندرایه‌وه‌ و‌ سه‌رجه‌م بابه‌ته‌کان له‌ لایه‌ن به‌شداربووانه‌وه‌ باسیان له‌سه‌ر کرا.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در شنبه پانزدهم آذر 1393 ساعت 7:45 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن 152، کۆڕی چیرۆک  

 

ڕۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 8ی خه‌زه‌ڵوه‌ری 1393ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ 30ی ئۆکتۆبری 2014ی زایینی،  کۆڕی چیرۆکی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ به‌ڕێوه‌چوو. له‌م دانیشتنه‌دا سه‌ره‌تا به‌شێک له‌ ده‌رسه‌کانی کارگه‌ی چیرۆکی عه‌باس مه‌عرووفی له‌ ژێر سه‌ردێڕی "مه‌نتیقی گێڕانه‌وه‌" خوێندراوه‌. دواتر وه‌رگێڕدراوی چیرۆکێکی فه‌ریبا وه‌فی به‌ ناوی "ژنێکی به‌مێرد"خوێندرایه‌وه‌ و پاشان وتارێکی ڕه‌خنه‌یی له‌سه‌ر ئه‌م چیرۆک له‌لایه‌ن ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌وه‌ خوێندراوه‌.

له‌ به‌شێک له‌ چیرۆکی وه‌فی‌دا وا هاتووه‌:"پیاوه‌که‌ یه‌خچاڵه‌که‌ی خاوێن کردبۆوه‌. زۆر باش‌تر له‌وی کردبووی.سه‌هۆڵه‌کانی ده‌رهێنابوو و خستبوونیه‌ ناو سینکه‌که‌. هه‌رچی له‌ناو یه‌خچاڵ‌دا بوو ده‌ری دابوو. که‌ره‌ وپه‌نیر و هێلکه‌ و چێشتی به‌رماوی دوو سێ ڕۆژ پێش. دوایێش له‌به‌‌ر یه‌خچاڵه‌که‌ دامه‌زرابوو و به‌ وردی خاوێنی کردبۆوه‌.چۆن ده‌یتوانی ئه‌وانه‌ به‌ ژنێکی بێ‌مێرد بڵێ. ئه‌و نه‌یده‌توانی له‌گه‌ڵ پیاویک ژیان بباته‌ سه‌ر که‌ ده‌ستی له‌سه‌ر هه‌ڵدێناوه‌. تاقه‌ ساتێکیش چییه‌ نه‌یده‌توانی. به‌ڵام ئه‌و پیاوه‌ فه‌رقی هه‌بوو له‌گه‌ڵ پیاوێک که‌ له‌به‌ر یه‌خچاڵه‌که‌ دامه‌زرابوو و ئه‌ئاوا خاوێنی کردبۆوه‌. وای خاوێن کردبۆوه‌ ده‌تگوت قه‌راره‌ وه‌ک هه‌وه‌ڵێ تازه‌ بێته‌وه‌."

 

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در شنبه پانزدهم آذر 1393 ساعت 7:33 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن 151، کۆڕی کوردۆلۆژی

رۆژی پێنج شەممە رێکەوتی 1ی خەزەڵوەری ۱۳۹۳ی هەتاوی بەرانبەر بە 23ی ئۆکتۆبری ۲۰۱۴ی زایینی ئەنجومەنی ئەدەبیی شنۆ کۆڕی حەفتانەی خۆی لە بەشی کوردناسی پێک هێنا. ئه‌م دانیشتنه‌ له‌لایه‌ن عه‌لی ته‌هاوه‌ به‌ڕێوه‌ چوو. سەرەتا و لە درێژەی باسی کۆڕەکانی پێشووی کوردناسی، مۆحسین جەڵدیانی بەشێکی دیکەی لە مێژووی زارەکیی ناوچەی شنۆ لە مەڕ بابەتی پەروەردە و شێوازی وە بەر خوێندن نانی منداڵانی سەردەمی 1305 بۆ 1325ی کۆچی هەتاوی و هەروەها چۆنیەتی وەرگرتنی مووچەی مامۆستاکانی سەردەم پێشکەش کرد کە گەلێک خاڵی گرنگ و جێ سەرنجی تێدا بوو، بۆ وێنە لە زۆربەی ساڵەکانی ئەو سەردەم دا مامۆستای قوتابخانەکان لەبۆ مووچەیان، بە جێی دراو شت‌ومه‌کیان پێ‌دراوە. مژاری دووەم کورتە وتارێکی شاروخ حەسەن‌زادە بوو لە ژێر ناوی "ئاوایی دیرۆکی سەردەرێ" و نووسەری وتار ویستوویەتی لە باری وشەناسییەوە تیشک بخاتە سەر شیمانەی هاوپێوەندی و هاوڕیشە بوونی دوو ناوی گوندی "سەردەرێ"ی شنۆ و "ساردووری" خونکاری بە ناوبانگی ئورارتوویی. ئەم لێک‌دانەوەیە هەم کەوتە ژێر سەرنجی ئامادەبووان و هەم کۆمەڵێک تێبینی و رەخنەشی ئاراستە کرا. بەشی سێیەم و کۆتایی بابەتەکانمان درێژەی خوێندنەوەی کتێبی "پێکهاتەی بەیتی کوردی" بوو کە رەهبەر مەحموودزادە بەشێکی دیکەی پێشکەش کرد و ئەندامانی ئەنجومەن ڕا و بۆچوونەکانی خۆیان هێنایە ڕوو.

 

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در جمعه چهاردهم آذر 1393 ساعت 22:20 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن 150، کۆڕی ڕووناکبیری 

ڕۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی 24ی ڕه‌زبه‌ری 1393ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ 16ی ئۆکتۆبری 2014ی زایینی کۆڕی ڕووناکبیریی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ له‌لایه‌ن ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌وه‌ به‌ڕێوه‌چوو. له‌م دانیشتنه‌دا وتارێکی خه‌سره‌و ناقد له‌ژێر سه‌ردێڕی "جیهانی تێفکرینی کارل ڕه‌یمۆند پۆپێر" خوێندرایه‌وه‌. نووسه‌ر له‌ سه‌ره‌تای وتاره‌که‌ی‌دا باسی دوو ڕووداو ده‌کا که‌ هه‌تا کۆتایی ژیانی پۆپێر شوێنی له‌سه‌ بۆچوونه‌کانی ئه‌م فه‌یله‌سووفه‌ دانا. له‌ بیست و یه‌کی مانگی مه‌ی 1919دا، ڕۆژ گیرا و زۆریه‌ک له‌ شاره‌زایانی بواری فیزیک له‌ کاتی ئه‌م ڕۆژگیرانه‌دا کۆ بوونه‌وه‌ هه‌تا بزانن له‌م ڕۆژگیرانه‌دا تیۆرییه‌که‌ی ئه‌نیشتاین پشت‌ڕاست ده‌بێته‌وه‌ یا هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ و ئه‌م تاقیکارییه‌ هه‌ر له‌جێدا نیشانده‌ری ئه‌وه‌ بوو تیۆرییه‌که‌ی ئه‌نیشتاین چ ڕاست با و چ هه‌ڵه‌، هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ هه‌ڵگر بوو. هه‌روه‌ها له‌ پازده‌ی ژووه‌نی 1919دا له‌ خۆپێشاندانی لاوانی کۆمۆنیست‌دا، توندوتیژی ساز بوو و بیست که‌س له‌ هاوڕێیانی پۆپێر کوژران. به‌راورد کردنی ئه‌و دوو ڕووداوه‌ ئه‌م پرسیاره‌ی له‌ زه‌ینی پۆپێر دا ساز کرد که‌ چ جیاوازییه‌کی بنه‌ڕه‌تی له‌ نێوان تیۆریی مارکسیزم و تیۆریی  ڕێژه‌یێتیی ئه‌نیشتاین‌دا هه‌یه‌ و هه‌ر ئه‌م پرسیاره‌ وای له‌ پۆپێر کرد تیۆریی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ هه‌ڵگرێتی گه‌ڵاڵه‌ بکا.

قسه‌ کردن له‌سه‌ربابه‌تی ئه‌م وتاره‌ هه‌تا کۆتاییی دانیشتنه‌که‌ی خایاند.

 

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در جمعه چهاردهم آذر 1393 ساعت 21:43 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن 149، کۆڕی شێعر و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی


پێنج شه‌ممه‌ 17ی ره‌زبه‌ری ساڵی 1393ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ 9ی اکتبری 2014ی زایینی کۆری شێعر و ره‌خنه‌ی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ له‌ لایه‌ن فه‌تاح محه‌ممه‌د نیژاد(رێباز)ه‌وه‌ به‌رێوه ‌چوو. ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ ته‌رخان کرابوو بۆ باس کردن له‌ سه‌ر کتابی "ئاسۆی قه‌ڵه‌م" که‌ کۆمه‌ڵه‌ په‌خشانێکی ئه‌ده‌بی‌ له‌ نووسینی عومه‌ر محه‌ممه‌دی‌یه‌. سه‌ره‌تا کورته‌یه‌ک له‌ ژیاننامه‌ی نووسه‌ر له‌ لایه‌ن عه‌لی هادی زاده‌وه‌‌ خوێندرایه‌وه‌. دواتر کاک مسته‌فای ئیلخانی‌زاده‌ وه‌ک به‌شداربووی ئه‌م کۆره‌ ڕاوبۆچوونی خۆی سه‌باره‌ت به‌ "ئاسۆی قه‌ڵه‌م " پێشکه‌شی ئاماده‌ بووان کرد. پاشان وتاری "ئاسۆی قه‌ڵه‌م له‌ ئاسۆی شنۆوه‌ " له‌ لایه‌ن سه‌لاح نیسارییه‌وه‌ خوێندرایه‌وه‌. دواتر وتاری "شنه‌ی وشه‌" له‌ لایه‌ن شاڕوخ حه‌سه‌ن‌زاده‌ و وتاری "هه‌ستێکی ناسک و به‌ سۆز له‌ ئاسۆی قه‌ڵه‌م" له‌ لایه‌ن عه‌لی‌ره‌زا محه‌ممه‌دنیژاده‌وه‌ خوێندرانه‌وه‌. پاشان ره‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌ باسێکی تێروته‌سه‌لی سه‌باره‌ت به‌ په‌خشانه‌کانی "ئاسۆی قه‌ڵه‌م" و به‌ گشتی په‌خشان کرد که‌ سه‌رنجی دانیشتووانی بۆ لای خۆی ڕاکێشا. له‌ کۆتایی‌دا عومه‌ر محه‌ممه‌دی وه‌ک نووسه‌ری کتێب سوپاس و پێزانینی خۆی سه‌باره‌ت به‌م به‌رنامه‌یه‌ ، بۆ‌ ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی و کۆڕگێر و وهه‌موو ئاماده‌بووان دڕبڕی.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در جمعه بیست و سوم آبان 1393 ساعت 17:8 | |

        پێوانه‌ی پێناسه

عه‌لی سۆهرابی

ژنه‌که‌م گوتی"هیچ پێم خۆش نیه‌ بۆ ئه‌و فستیواڵه‌ بچی".
گوتم ئه‌و فستیواڵه‌ زۆر گرینگه‌.به‌ ده‌یان شاعێر و چیڕۆک نووسی گه‌وره‌ و به‌ توانا دێنه‌ ئه‌و فستیواڵه‌.له‌م فستیواڵه‌ دا من جێگه‌ و پێگه‌ی خۆم پێ ده‌زانم.لانی که‌م خۆم هه‌ڵده‌سه‌نگێنم و ده‌زانم له‌ چ ئاستێک دامه‌.....
گوتی پێم خۆش نیه‌ بچی.هه‌ستێکی دژ و نامۆم هه‌یه‌.
گوتم تۆ پێت خۆش نیه‌ به‌ره‌و پێش بچم؟...بناسرێم؟...
گوتی پێم خۆشه‌ له‌ هه‌موو که‌س له‌ سه‌رتر بی.له‌ هه‌موو که‌س شیاو و ناسراوتر بی.به‌ڵام بۆ ئه‌و فستیواڵه‌م پێ خۆش نیه‌.هه‌ستێکی ناخۆشم هه‌یه‌.دڵم ده‌کوتێ.

درێژه‌ی بابه‌ت
ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و چهارم مهر 1393 ساعت 13:50 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۸، کۆڕی چیرۆک

رۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ رێکه‌وتی ۱۰ی ره‌زبه‌ری ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ ۲ی ئۆکتۆبری ۲۰۱۴ی زایینی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی شنۆ کۆڕی حه‌فتانه‌ی خۆی له‌ به‌شی چیرۆک به‌ڕێوه‌ برد. کۆڕگێڕی ئه‌م دانیشتنه مامه‌ند قادری بوو. کۆڕی ئه‌م جاره‌ی چیرۆک ته‌رخان کرابوو به‌ ‌خوێندنه‌وه‌ و لێکدانه‌وه‌ی چیرۆکی " پێوانه‌ی پێناسه‌ " له‌ نووسینی عه‌لی سۆهرابی. لایه‌نه‌ ۆراوجۆره‌کانی ئه‌م چیرۆکه‌ به‌ تێروته‌سه‌لی قسه‌یان له‌سه‌ر کرا. ده‌توانن ده‌قی ئه‌م چیرۆکه له‌ پۆستی دواتردا بخوێننه‌وه‌‌.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و چهارم مهر 1393 ساعت 13:40 | |

 ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۷، کۆڕی کوردۆلۆژی

رۆژی پێنج شەممە رێکەوتی ۳ی ڕه‌زبه‌ری ۱۳۹۳ی هەتاوی بەرانبەر بە ۲۵ی سێپتەمبەری ۲۰۱۴ی زایینی ئەنجومەنی ئەدەبیی شنۆ کۆڕی حەفتانەی خۆی لە بەشی کوردناسی پێک هێنا. ئه‌م دانیشتنه‌ له‌لایه‌ن عه‌لی ته‌هاوه‌ به‌ڕێوه‌ چوو. سەرەتا و له‌ درێژەی باسی کۆڕی پێشوومان‌دا مۆحسێن جەڵدیانی بەشێکی دیکەی لە مێژووی زارەکیی ناوچەی شنۆ لە سەر زاری بە ساڵاچووانی شار لە مەڕ بابەتی پەروەردە و شێوازی وە بەر خوێندن نانی منداڵانی سەردەمی ۱۳۰۵ بۆ ۱۳۲۵ی کۆچیی هەتاوی پێشکەش کرد و زۆریش جێگەی سەرنجی ئەندامانی ئەنجومەن بوو. خوالێ‌خۆش‌بوو "حاجی حەسەنی کازمی" کەسایەتی دیاری سەردەم و زانای بواری ئایین و هەر وەها شاعیر، شوێن دانەرترین و دڵسۆزترین مامۆستای نەریتی شار(بە شێوەی حوجرەیی) کە دە سەخت‌ترین قۆناغەکانی شەڕ و برسییەتی و وشکەساڵیش‌دا و تەنانەت بە کەم‌ترین مووچەش، وازی لە فێر کردن و پەروەردەی منداڵەکانی شار نەدە‌هێنا، پاش دانانی یەکەم قوتابخانە لە لایەن حکوومەتی سەردەم دەبیتە یەکەم مامۆستای فەرمی شاری شنۆ و لە لایەن سیستەمی پەروەردەی نوێ دادەمەزرێت. شایانی باسە بەڕێزیان لە یەکەم کەسایه‌تییه‌کانی شاری شنۆیە کە کچی خۆی وە بەر خوێندن دەنێت و دواتر کچەکەشی دەبیت بە یەکەم مامۆستای ژن دە ناوچە دا. گێڕانەوەی وردی ئەم باسە لە توانای راپۆرتێکی بچووکی کاری ئەنجومەن بە دەرە و تەنیا دەتوانین ئەو بەڵێنە بە هۆگرانی مێژووی شار و ناوچەکەمان بدەین کە ئەم باسە دە کۆڕەکانی داهاتووی کوردناسیی دا درێژەی پێ‌دەدرێت. مژاری دووەم و کۆتایی ئەم دانیشتنه‌ بەشی "خۆماڵی کردنی بەیت" لە کتێبی "پێکهاتەی بەیتی کوردی" بوو و لە لایەن رەهبەر مەحموودزادە خوێندراوە و پاشان نووسه‌ر وڵامی پرسیار و بۆچوونەکانی ئامادەبووانی داوە.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و چهارم مهر 1393 ساعت 13:20 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۶، کۆڕی ڕووناکبیری

راسێل

ڕۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی ۲۷ی خه‌رمانانی ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ ۱۸ی سێپتامبری ۲۰۱۴ی زایینی ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌ کۆری ڕووناکبیری ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆی به‌ڕێوه‌ برد. ئه‌م دانیشتنه‌ ته‌رخان کرابوو به‌ باس و لێدوان له‌مه‌ڕ جیاوازییه‌کانی فه‌لسفه‌ی شیکاری و فه‌لسه‌فه‌ی ئورووپای قاره‌یی. سه‌ره‌تا باسی وه‌رسووڕانێکی زمانی کرا که‌ له‌ سه‌ره‌تاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ فه‌لسه‌فه‌دا ڕووی دا. دواتر به‌ وردی باسی فیلسووفانێکی وه‌ک جۆرج ئێدوارد موور و بێرتراند راسێل و ڤیتگێنشتاین کرا. بابه‌تێکی تری باسه‌که‌ بریتی بوو له‌ جیاوازیی نێوان گرینگی‌دان به‌ زمان به‌ دوو ئاراسته‌ی زمانی ده‌ستکرد و زمانی ئاسایی و دوو ڕوانینی جیاواز که‌ به‌م هۆیه‌وه‌ له‌ که‌مپی فیلسووفانی شیکاری دروست بوو.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و چهارم مهر 1393 ساعت 12:41 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۵، کۆڕی شێعر و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی

رۆژی پێنج شه‌ممه‌ ۲۰ی خه‌رمانانی ساڵی ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به ۱۱ی سپتامبری ۲۰۱۴ی زایینی کۆری ره‌خنه‌ و شێعری ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ له‌لایه‌ن فه‌تاح محه‌ممه‌د نیژاد(رێباز)ه‌وه‌ به‌رێوه‌ چوو . سه‌ره‌تا شێعری "ژن" له‌ لایه‌ن حاجی قوباد زه‌رزا خوێندرایه‌وه‌. پاشان شێعری "له‌ رۆشتنتا" له‌ لایه‌ن ئاسۆ جه‌وده‌ته‌وه‌ خوێندرایه‌وه‌. دواتر مه‌سعوود ئه‌حمه‌دی چه‌ند چوارێنه‌ و غه‌زه‌لی خوێنده‌وه‌‌. دواتر یه‌که‌مین به‌ش له‌ زنجیره‌ باسه‌کانی "ڕه‌وته‌کانی شێعری نوێی کوردی" له‌ لایه‌ن ره‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌وه‌ پێشکه‌ش کرا. دوای ئه‌م باسه‌ وتاری "لادان له‌ نۆرم یان رێسای زمانی شێعر" له‌ لایه‌ن عومه‌ر محه‌ممه‌دییه‌وه‌ خویندرایه‌وه‌. له‌ کۆتایی دا ئازاد بۆکانی غه‌زه‌لێکی شیرنی خوێنده‌وه‌. سه‌رجه‌م بابه‌ته‌کان له‌ لایه‌ن به‌شداربووانه‌وه‌ باسیان له‌سه‌ر کرا.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و چهارم مهر 1393 ساعت 12:29 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۴، کۆڕی چیرۆک

تالکین

 رۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ رێکه‌وتی ۱۳ی خه‌رمانانی ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌۴ ی سێبتامبری ۲۰۱۴ی زایینی، کۆڕی حه‌فتانه‌ی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی شنۆ، ته‌رخان کرابوو به‌ به‌شی چیرۆک. دانیشتنه‌که‌ له‌ لایه‌ن مامه‌ند قادرییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌چوو. له‌م دانیشتنه‌دا سه‌ره‌تا سۆهراب مورادی وتاره‌کی به‌ نێوی "آشنایی با رونالد روئل تالکین" خوێنده‌وه‌.
ئاماده‌بووان له‌سه‌ر ئه‌م نووسه‌ره‌ و به‌ گشتی ئه‌ده‌بییاتی فانتازیا و هه‌ر وه‌ها ئه‌ده‌بییاتی هه‌ڕه‌مه‌کی و ئه‌ده‌بییاتی جیدی و داهێنه‌رانه‌ قسه‌ و باسیان کرد. پاشان ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌ وه‌رگێڕدراوی به‌شێکی تر له‌ وتاره‌کانی کارگه‌ی چیرۆک‌نووسی عه‌باس مه‌عرووفی خوێنده‌وه‌. سه‌ردێڕی ئه‌م وتاره‌ برێتی بوو له‌ "که‌سایه‌تی کێ‌یه‌؟"

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و چهارم مهر 1393 ساعت 12:8 | |

خه‌ڵاتی نۆبێلی ئه‌ده‌بیاتی ۲۰۱۴

خه‌ڵاتی نۆبێلی ئه‌ده‌بیاتی ساڵی ۲۰۱۴ درا به‌ پاتریک موودیانۆ. موودیانۆ ڕۆماننووسێکی فه‌ڕانسه‌وییه‌ که‌ ئاکادێمیی نۆبێل به‌ "پرۆستی ئێستای" ناساندووه‌. موودیانۆ به‌ر له‌م خه‌ڵاته‌ هه‌ندێک خه‌ڵاتی گرینگی ئه‌ده‌بی تریشی کردووه‌ به‌ هی خۆی. چه‌ندین ڕۆمانی موودیانۆ له‌وه‌ پێش وه‌رگێڕدراونه‌ته‌ سه‌ر زمانی فارسی و له‌ ئێران بڵاو بوونه‌ته‌وه‌. ئاره‌ش نه‌قیبیان وه‌رگێڕی به‌رهه‌مه‌کانی موودیانۆ ده‌ڵی یه‌کێک له‌ گرینگ‌ترین تێمه‌کانی ڕۆمانه‌کانی موودیانۆ بریتی‌یه‌ له‌ پێوه‌ندی نێوان شوناس و حافزه‌.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در شنبه نوزدهم مهر 1393 ساعت 8:51 | |

خالدی، خوای "ئاوری سەرکەوتن"

نووسه‌ر: دکتۆر مریه‌م دارا

وه‌رگێڕ: شاڕوخ حه‌سه‌ن‌زاده‌

 ئاور لای کۆمەڵگای کۆنی ڕابردوو گەلێک پیرۆز بووە بەڵام ئەم دیاردەیە لە ناو ئورارتووەکان کەمتر شرۆڤە کراوە،زۆرجار قەومە دێرینەکانی پێشوو خواوەندێک بە خۆگری ئاوریان دەپەرەست،کەچی لای ئورارتووەکان بەم شێوەیە نەبووە،ئەم بابەتە زۆر سەیر و جێگای پرسیارە چوونکە شوێنی نیشتە جێ بوونی ئورارتووەکان کوێستان بووە و لە بەشی هەرە زۆری ساڵدا سەرما و بەستەڵەک میوانیان بووە،بۆیە دەبوایە ئاگر لای ئەمانە یەکجار زۆر بایەخی هەبا و وەک دیاردەیەکی شایان و پیرۆز سەیر کرابا.


درێژه‌ی بابه‌ت
ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در چهارشنبه دوم مهر 1393 ساعت 23:13 | |

 ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۳، کۆڕی کوردۆلۆژی

رۆژی پێنج شەممە رێکەوتی ۶ی خەرمانانی ۱۳۹۳ی هەتاوی بەرانبەر بە 28ی ئاگۆستی ۲۰۱۴ی زایینی ئەنجومەنی ئەدەبیی شنۆ کۆڕی حەفتانەی خۆی لە بەشی کوردناسی پێک هێنا. ئه‌م دانیشتنه‌ له‌لایه‌ن عه‌لی ته‌هاوه‌ به‌ڕێوه‌چوو. مژاری یەکەمی کۆڕ درێژەی وتاری "خالدی، خوای ئاوری سەرکەوتن" لە نووسینی دکتور مریەمی دارا بوو کە شاڕوخ حەسەن‌زادە وەریگێڕابۆوه‌ سەر زمانی کوردی و لە دانیشتنی پێشووی ئەنجومەن خوێندنەوەی وتارەکە بە نیوەچڵی مابۆوە، وەرگێڕی وتار پاش پێشکەش کردنی وتاره‌که‌، وڵامی پرسیار و بۆچوونەکانی ئامادەبووانی داوە. پاشان مۆحسێن جەڵدیانی بەشێک لە دیرۆکی پەروەردەی شاری شنۆ و دەور و پشتی لە سەردەمی ساڵەکانی ۱۳۰۵تاکوو ۱۳۲۵ی کۆچیی هەتاوی لە زمانی بەشێک لە بەساڵاچووەکانی شار و ناوچەوە پێشکەشی ئەندامانی ئەنجومەن کرد. جێی ئاماژەیە کە به‌ڕێزیان لەمێژە خەریکی کۆ کردنەوەی دیرۆکی سەدەی ڕابردووی ناوچەی شنۆیە و بە حەولێکی زۆر و ماندوو نەناسانە ئێستاش بۆ ئەم کارە بە نرخە بەردەوامە و بێ شک ئاکامی زەحمەتەکانی کتێب یان کتێب‌گەلێکی بە نرخ لە سەر مێژووی ناوچەی شنۆ ، بە تایبەت بۆ ساڵەکان و نەوەکانی داهاتوومان دەبێت. درێژەی ئەم کۆمەڵە لێکۆڵینەوه‌نانه‌ دە دانیشتنەکانی داهاتووی بەشی کوردناسیش دا پێشکەش دەکرێن.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در چهارشنبه دوم مهر 1393 ساعت 23:7 | |

جه‌لالی ئازادی و ئه‌وین

مراد ئه‌عزه‌می

 

مێژووی ئه‌ده‌ب له‌ لای هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ک، له‌ چه‌ند قۆناغی دیار، که‌ به‌رهه‌می ئاڵ و گۆڕی فکری و زمانی و جوانی­ناسی کۆمه‌ڵگان، پێک دێت. هه‌ر قۆناغه‌ش، چه‌ند ئه‌دیبی به‌ خۆیه‌وه‌ ده‌بینیت، که‌ له‌ که‌ش و هه‌وایه‌کی هاوبه‌ش­دا ژیاون و، به‌ گوتارێکی ئه‌ده‌بی لێک نزیک، داهێنه‌رایه‌تی خۆیان تاقی کردۆته‌وه‌.


درێژه‌ی بابه‌ت
ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در چهارشنبه دوم مهر 1393 ساعت 22:41 | |

 ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۲، کۆڕی ڕووناکبیری

ڕۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی ۳۰ی گه‌لاوێژی ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ ۲۱ی ئاگۆستی ۲۰۱۴ی زایینی کۆڕی رووناکبیریی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ له‌لایه‌ن ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌وه‌ به‌ڕێوه‌چوو. ئه‌م کۆڕه‌ بۆ باس و لێدوان له‌مه‌ڕ بووچوونه‌کانی فیلسووفی سیاسیی هاوچه‌رخ "جان روالز"ه‌وه‌ ته‌رخان کرابوو. که‌ڵکه‌ڵه‌ی ڕاولز بریتی‌یه‌ له‌ گه‌ڵاڵه‌ کردنی تیۆرییه‌ک بۆ دادپه‌روه‌ری له‌ناو گوتاری لیبرالیزم‌دا. ڕاولز باسی دۆخێکی گریمانه‌یی ده‌کا به‌ناوی دۆخی سه‌ره‌تایی. روالز ده‌ڵێ ئه‌م دۆخه‌ له‌خۆگری چه‌شنێک په‌رده‌ی بێ‌ئاگایی‌یه‌ که‌ ناهێڵێ تاکه‌کان ده‌ستیان به‌ زۆریه‌ک له‌ جۆره‌کانی زانیاری ڕابگا. ڕوالز ده‌ڵێ ئه‌گه‌ر له‌م دۆخه‌ گریمانه‌ییه‌دا تاکه‌کان بتوانن پێکه‌وه‌ ڕێک بکه‌ون ڕێک‌که‌وتنه‌که‌یان دادپه‌روه‌رانه‌ ده‌بێ چونکه‌ بڕیاری نادادپه‌روه‌رانه‌ کاتێک دێته‌ ئاراوه‌ که‌ که‌س و لایه‌نه‌کان هه‌ر یه‌که‌ بیانهه‌وێ سه‌رچاوه‌کانی سامان و ده‌سه‌ڵات و پرێستێژ و زانیاری بۆ لای خۆیان ڕابکێشن و به‌شی ئه‌وی دیکه‌ نه‌ده‌ن. به‌ڵام کاتێک په‌رده‌ی بێ‌ئاگایی له‌گۆڕێ دا هه‌یه‌ که‌س و لایه‌نه‌کان نازانن ئاخۆ دواتر ڕه‌ش‌پێستن یا سپی پێست، ژنن یا پیاو، ئاسیایین یا ئووپایی، فارسن یا کوردن و... هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ جۆرێک بڕیار ده‌ده‌ن که‌ ئه‌گه‌ر ته‌نانه‌ت بن‌پشکیش بن تووشی زیانێکی قه‌ره‌بوونه‌کراوه‌ نه‌بن. تیۆرییه‌که‌ی ڕاولز له‌سه‌ر بنه‌مای فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاقی کانت و تیۆریی گرێبه‌ستی کۆمه‌ڵایه‌تیی که‌سانێکی وه‌ک ژان ژاک رۆسۆ دامه‌زراوه‌. گرینگیی تیۆرییه‌که‌ی ڕاولز له‌مه‌ دایه‌ باسی چه‌مکی هه‌راوی دادپه‌روه‌ری ده‌هێنێته‌ ناو گوتاری لیبرالیزمه‌وه‌. به‌ر له‌ ڕاولز چه‌مکی دادپه‌روه‌ری هه‌ر به‌ ته‌نیا له‌ناو گوتاری چه‌پ‌دا به‌ شێوه‌یه‌کی بنه‌ڕه‌تی تیۆریزه‌ کرابوو.  

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در دوشنبه سی و یکم شهریور 1393 ساعت 17:44 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۱، کۆڕی شێعر و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی

رۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی ۲۳ی گه‌لاوێژی ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ ۱۴ی ئاگۆستی ۲۰۱۴ی زایینی، کۆڕی شێعر و ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی له‌ ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ به‌ڕێوه‌چوو. له‌م دانیشتنه‌دا سه‌ره‌تا وتارێک له‌ نووسینی ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌ به‌ناوی "کاتێک جیهان به‌ کروته‌ونی کاره‌سات ده‌چندرێ" خوێندراوه‌. ئه‌م وتاره‌ ئاوڕێکی خێرای له‌ کارنامه‌ی ئه‌ده‌بیی جه‌لال مه‌له‌کشا دابووه‌وه‌. نووسه‌ر له‌ به‌شێکی ئه‌م نووسینه‌دا ده‌ڵێ: "زاڵ بوونی تۆخی که‌شی کافکایی خاڵی هاوبه‌شی نێوان شێعر و چیرۆکی مه‌له‌کشایه‌. ئه‌گه‌ر له‌ من بپرسن خاڵی تاقانه‌ و داهێنانی تایبه‌ت به‌ جه‌لالی مه‌له‌کشا له‌ ئه‌ده‌بی کوردی‌دا کامه‌یه‌؟ ده‌ڵێم زاڵ بوونی که‌شی کافکایی له‌ به‌رهه‌مه‌کانی‌دا." دواتر وتارێکی دیکه‌ هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ناوی "جه‌لالی ئه‌وین و ئازادی" له‌لایه‌ن مراد ئه‌عزه‌مییه‌وه‌ خوێندراوه‌. دوای ئه‌م وتارانه‌ به‌ڕێزان حاجی قوباد زه‌رزا، شاڕوخ حه‌سه‌ن‌زاده‌ و که‌ریم خزری شێعریان خوێنده‌وه‌ و به‌شداربووان قسه‌یان له‌سه‌ر کردن.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه سیزدهم شهریور 1393 ساعت 13:12 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۴۰، کۆڕی چیرۆک

رۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی ۱۶ی گه‌لاوێژی ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رانبه‌ر به‌ ۷ی ئاگۆستی ۲۰۱۴ی زایینی، کۆڕی چیرۆکی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بی شنۆ له‌لایه‌ن مامه‌ند قادرییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌چوو. له‌م دانیشتنه‌دا هه‌ندێک له‌ ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی مه‌هاباد به‌ڕێزان: کاک ره‌سوڵ ئاماده‌پوور، کاک هیوا قاره‌مانی و کاک عه‌بدوڵا گولابی ، ئاماده‌ بوون. سه‌ره‌تا چیرۆکێک به‌ناوی "له‌ شه‌وی ساردی زستاندا" له‌ نووسینی  فه‌رید مه‌حموودزاده‌ خوێندراوه‌ و ئاماده‌بووان قسه‌‌یان له‌سه‌ر کرد. دواتر هه‌ر دوو به‌شی چیرۆکی "اتفاق" له‌ لایه‌ن کاک سۆهراب مورادییه‌وه‌ خوێندراوه‌. پاشان کاک هیوا قاره‌مانی چیرۆکێکی به‌ نێوی "خواخاتوونی ژان" وه‌ک دیاری بۆ دۆستانی ئه‌نجومه‌ن خوێنده‌وه‌ و ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌ن بۆچونی خۆیان ده‌ربڕی.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه سیزدهم شهریور 1393 ساعت 12:51 | |

ڕاپۆرتی کاری ئه‌نجومه‌ن ۱۳۹، کۆڕی کوردناسی



رۆژی پێنج شەممە رێکەوتی ۹ی گەلاوێژی ۱۳۹۳ی هەتاوی بەرانبەر بە ۳۱ی جوولای ۲۰۱۴ی زایینی ئەنجومەنی ئەدەبیی شنۆ کۆڕی حەفتانەی خۆی لە بەشی کوردناسی پێک هێنا. ئه‌م دانیشتنه‌ له‌لایه‌ن عه‌لی ته‌هاوه‌ به‌ڕێوه‌چوو. لەم دانیشتنە دا له‌ درێژەی باسەکانی پێشوومان سەرەتا  رەهبەر مەحموودزادە بەشێکی دیکەی لە کتێبی "پێكهاتەی بەیتی کوردی" پێشکەشی ئەندامانی کۆڕ کرد، ئەم باسە بەشی زۆری کاتی ئەنجومەنی بۆ تەرخان کرا و کۆمەڵیک پرسیار و بۆچوونی لە لای ئامادەبووان ورووژاند و نووسەری کتێبیش وڵامی وردی دانەوە. بۆ بەشی دووەمی کۆڕەکە شاڕووخ حەسەن‌زادە وتاری "خالدی، خوای ئاوری سەرکەوتن"ی لە نووسینی دکتوور مریەمی دارا وەرگێڕابووە سەر زمانی کوردی بەڵام بە هۆی کورتی کات خوێندنەوەی وتارەکە تەواو نەکرا و درێژەی ئەم باسە لە دانیشتنی داهاتووی کوردناسی پێشکەش دەکرێت.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه سیزدهم شهریور 1393 ساعت 12:37 | |

راپۆرتی کاری ئەنجومەن ۱۳۸، کۆری ڕووناکبیری

ڕۆژی پێنج‌شه‌ممه‌ ڕێکه‌وتی ۲ی گه‌لاوێژی ۱۳۹۳ی هه‌تاوی، به‌رانبه‌ر به‌ ۲۴ی جوولای ۲۰۱۴ی زایینی، کۆڕی ڕووناکبیریی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ له‌لایه‌ن ڕه‌هبه‌ر مه‌حموودزاده‌وه‌ به‌ڕێوه‌چوو. بابه‌تی ئه‌م دانیشتنه‌ بریتی بوو له‌ چۆنیه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی بیری فه‌لسه‌فی له‌ هه‌ناوی تێفکرینی ئوستووره‌یی. سه‌ره‌تا جیاوازیی نێوان دوو چه‌مکی گرینگی لۆگۆس و میتۆس به‌م شێوه‌یه‌ ڕوون کراوه‌:

میتۆس: چه‌شنێکی تایبه‌ت له‌ بیر کردنه‌وه‌ له‌باره‌ی جیهان‌دا که‌ ڕووداوه‌کان و دیارده‌کان له‌ چوارچێوه‌ی به‌ستنه‌وه‌یان به‌ ئه‌وپه‌ڕسروشت و بابه‌تی پیرۆز لێک ده‌داته‌وه‌.

لۆگۆس: چه‌شنێکی تایبه‌ت له‌ بیرکردنه‌وه‌ له‌باره‌ی جیهان‌دا که‌ دیارده‌کان و ڕووداوه‌کان له‌ چوارچێوه‌ی سروشت و مه‌نتیقه‌وه‌ لێک ده‌داته‌وه‌.

له‌ درێژه‌ی دانیشتنه‌که‌دا باسی ئوه‌ کرا که‌ چۆن فه‌لسه‌فه‌ به‌هۆی ڕه‌خنه‌کاریی میتۆس له‌لایه‌ن لۆگۆسه‌وه‌ سه‌ری‌هه‌ڵدا و و به‌ پابه‌ند بوون به‌ پڕۆژه‌ی ڕه‌خنه‌ به‌رده‌وام بوو.

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه سیزدهم شهریور 1393 ساعت 12:24 | |

ئه‌و خاتوونه‌ی به‌ پیتی تیشک شێعری ده‌گوت

 

رفت آن سوار، کولی! با خود تو را نبرده‌       شب مانده‌ است و با شب تاریکی فشرده‌

 

کولی! کنار آتش، رقص شبانه‌ات کو؟          شادی چرا رمیده‌؟ آتش چرا فسرده؟

 

خاموش مانده‌ اینک  خاموش تا همیشه‌      ‌ چشم سیاهچادر، با این چراغ مرده‌

 

رفت آن که‌ پیش پایش  دریا ستاره‌ کردی    دستان مهربانش یک قطره‌ ناسترده‌

 

می‌رفت و گرد راهش، از دود آه، تیره‌         نیلوفرانه‌ در باد   پیچیده‌، تاب خورده‌

 

سودای همرهی را   گیسو به‌ باد دادی        رفت آن سوار و باخود   یک تار مو نبرده‌

چیرۆکی شێعری سیمینی بێهبه‌هانی گرێ‌دراوی چیرۆکی غه‌زه‌ل له‌ ئه‌ده‌بی فارسی‌دایه‌‌. غه‌زه‌ل هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ت‌دا قالبێکی خۆراپسکێن و سه‌ربه‌خۆیی‌خواز بوو. غه‌زه‌ل له‌ هه‌ناوی قه‌سیده‌وه‌ سه‌ری‌هه‌ڵدا. واته‌ سه‌ره‌تا به‌شێک له‌ پێکهاته‌ی قه‌سیده‌ بوو به‌ناوی "ته‌غه‌ززول". به‌ڵام پێداویستییه‌کانی ته‌غه‌ززول زۆرجار له‌گه‌ڵ پێداویستییه‌کانی قه‌سیده‌ جوداوازی ده‌بوو و مه‌نتیقه‌کانیان وێکیان هه‌ڵنه‌ده‌کرد. هه‌ر بۆیه‌ ته‌غه‌ززول به ‌یه‌کجاری ماڵه‌ خۆی له‌ قه‌سیده‌ کرد و ژیانێکی سه‌ربه‌خۆی ده‌ست پێ‌کرد و ناوی بوو به‌ غه‌زه‌ل. غه‌زه‌لی فارسی به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ له‌ شه‌به‌نگێکی ڕه‌نگامه‌دا به‌خۆی‌ داهات و ڕه‌نگی ‌گۆڕی. غه‌زه‌لی ئه‌ویندارانه‌ی سه‌عدی بارگه‌ی بۆ لای هه‌واری غه‌زه‌لی عارفانه‌ی مه‌ولانا تێک نا و له‌وێشه‌وه‌ له‌ زمانی توێژ توێژی حافزدا سه‌نتێزیکی هونه‌رمه‌ندانه‌ی به‌رهه‌م هێنا و به‌رزاییه‌کی ده‌ست‌پێ‌ڕانه‌گه‌یشتووی بۆخۆی مسۆگه‌ر کرد.

 

دکتۆر شه‌فیعی که‌دکه‌نی ده‌ڵێ شاعیران به‌ دوو شێوه‌ ناوی خۆیان له‌ مێژووی ئه‌ده‌ب‌دا هه‌رماو ده‌که‌ن؛ یا ده‌فری قالب و داڕشتێکی به‌رده‌ست به‌ که‌شێکی مانایی و ناواخنێکی تازه‌وه‌ ته‌ژی ده‌که‌ن ـ وه‌ک مه‌له‌کوششوعه‌رای به‌هار ـ یا هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ دارشتێکی تازه‌ ڕۆ ده‌نێن ـ وه‌ک نیماـ

که‌دکه‌نی ئه‌وه‌ش ده‌ڵێ له‌ مێژووی ئه‌ده‌بی گه‌لان‌دا ده‌ره‌تانی سه‌رهه‌ڵدانی که‌سانی له‌گوێن نیما له‌چاو که‌سانی وه‌ک به‌هار زۆر که‌متره‌. ڕه‌نگه‌‌ ده‌ره‌تانێکی سێهه‌میش له‌گۆڕێ‌دا بێ‌. ده‌ره‌تانێک که‌‌ له‌ مه‌ودای نێوان ئه‌و دوو ده‌ره‌تانانه‌دا جێگیر ده‌بێ. ئه‌م ده‌ره‌تانه‌ هی ئه‌و ئه‌دیبانه‌یه‌ وا فۆرم هه‌ڵده‌شێلن و چاوی مانابین هه‌ڵده‌پشێون بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن خێوه‌تی سه‌ربه‌خۆی خۆیان له‌ به‌رزاییه‌ بژوێنه‌کانی ئه‌ده‌ب‌دا هه‌ڵبده‌ن. سیمین له‌و تاقمه‌ ئه‌دیبانه‌ بوو.

 

ئه‌لف. له‌باری فۆرمه‌وه‌، سیمین به‌ ڕاگرتنی قالبی غه‌زه‌ل،‌ کێشه‌ باوه‌ عه‌رووزییه‌کانی، تاقیکارانه‌ تراش ده‌دا و سواغ ده‌دا، ڕێکی ده‌کوشین و لێکی ده‌ڕه‌واندنه‌وه‌ هه‌تا به‌ره‌ به‌ره‌ گوێچکه‌ی ئاشنا به‌ مۆسیقای خاتوونی شاعیر، له‌ دایک بوونی ڕیتم و ئاوازێکی نوێی به‌دی ده‌کرد. خاتوون دوای ئازارێکی شیرن ئاوازێکی شۆخی ده‌بوو:

آیا کدامین آبی  در من ز نو خواهد زاد     آیا کدامین روشن  بر جان جلا خواهد داد

 

آیا کدامین الماس  در من روان خواهد شد     رودی هزارش غوغا،  شعری هزارش فریاد

ڕه‌وت و ڕیتمی کێشه‌ عه‌رووزییه‌ ئاشناکان له‌ سه‌ره‌تای میسراعه‌وه‌ هه‌تا دوایی‌ی میسراعه‌که‌ ده‌تخلیسکێنن. به‌ڵام ئه‌و کێشانه‌ی سیمین ده‌کاری کردوون، هه‌نگاوی به‌پارێزت پێ هه‌ڵده‌هێننه‌وه‌. کێشه‌ باوه‌کان وه‌کوو لێژاییه‌کی به‌فرگرتوو وان که‌ به‌ ڕه‌وانی هه‌تا خوارێ هه‌ڵتده‌خلیسکێنن؛ به‌ڵام کێشی شێعره‌کانی بێهبه‌هانی وه‌کوو ئه‌و به‌ردانه‌ن که‌ بۆ په‌ڕینه‌وه‌ له‌ چۆمێک داندراون؛ لاقت له‌سه‌ر هه‌ر به‌ردێک داده‌نێی ده‌بێ کورته‌ وچانێک بده‌ی. ئه‌و شێوه‌ کێشه‌، دوو کارکردی هه‌یه‌:

 

یه‌که‌م. یاریده‌ی خوێنه‌ر ده‌دا هه‌تا بۆخۆی، تاقیکارانه‌ ڕیتم و مۆسیقای شێعره‌که‌ ڕێک بخات.

 

دووه‌م. وا له‌ خوێنه‌ر ده‌کا له‌ کاتی سووکه‌ وچانه‌کان‌دا، زیادتر بیری له‌ شێعره‌که‌ هه‌ڵبنگوێ و تێپه‌ڕینه‌که‌ی به‌سه‌ر خه‌تی شێعردا ، بێ‌ده‌ربه‌ستانه‌ و بێ تێگه‌یشتن نه‌بێ.

 

ب. له‌باری ناوه‌رۆکه‌وه‌ هه‌میشه‌ شاعیر، به‌ره‌وڕووی ئه‌و پرسیاره‌ پڕ له‌ مه‌ترسییانه‌ ده‌بێته‌وه‌ که‌ ئاخۆ قالبی غه‌زه‌ل ده‌ره‌قه‌تی له‌ناوخۆدا هه‌ڵتاواندنی مانای توێژ توێژ و تێکچندراوی تازه‌ دێ؟ بڵێی ئیتر پیره‌داری غه‌زه‌ل خه‌ڵفێکی مانایی تازه‌ی ـ جگه‌ له‌سه‌ر شێوه‌ و شێوازی ئه‌وانه‌ی پێشووـ  لێ شین بێ؟ هه‌رکه‌س شێعری شاکاری "نگاه کن به‌ شتر آری" سیمینی خوێندبێته‌وه بۆ دانه‌وه‌ی وه‌ڵامی نا به‌و پرسیارانه‌ په‌له‌ ناکا.

و نگاه کن، به‌ شتر آری!

که‌ چگونه‌ ساخته‌ شد باری!

نه‌ ز آب و گل، که‌ سرشتندش ز سراب و

حوصله‌ پنداری!

و سراب را همه‌ می‌دانی که‌ چگونه‌ دیده‌

فریب آمد

و سراب هیچ نمی‌داند که‌ چگونه‌ حوصله‌

می‌آری‌

و چگونه‌ حوصله‌ می‌آری، به‌ عطش، به‌

شن، به‌ نمکزاران

و حضور گستره‌ را دیدن به‌ نگاهی از سر

بیزاری

...........

 

دێڕه‌کانی سه‌ره‌وه‌ دوو دوو پێکه‌وه‌ بنووسێننه‌وه‌ و پێکه‌وه‌ بیاننووسنه‌وه‌ هه‌تا بزانن، ئه‌وه‌ هه‌ر فۆرمی غه‌زه‌له‌ که‌ وا پێکهاته‌شکێنی تێ‌دا کراوه‌ و به‌م چه‌شنه‌ یه‌کێک له‌ خوازه‌یی ترین شێعره‌ نوێیه‌کانی فارسی به‌ توێژێکی مانایی‌ی تێکچندراو و به‌ناویه‌کداچوو له‌سه‌ر ده‌ستی نیمای غه‌زه‌لی فارسی‌ خولقاوه‌.

 

شاعیری داهێنه‌ر دایمه‌ و ده‌رهه‌م له‌گه‌ڵ زه‌ین و زمانی خۆی له‌ تێک‌هه‌ڵچوون دایه‌. ژان ده‌یگرێ و جینگڵ ده‌دا. سیمین به‌ فارسی و گۆران به‌ کوردی چیرۆکی ئه‌و جینگڵ دانه‌ ئاوا ده‌نووسنه‌وه‌:

سیمین:

می‌نویسم  و خط می‌زنم  کانچه ‌گم شده‌ پیدا کنم

وان تخیل آشفته‌ را واژه‌ بخشم و گویا کنم

گۆران:

هه‌ر چه‌ند ده‌که‌م ئه‌و خه‌یاڵه‌ی پێی مه‌ستم

بۆم ناخرێته‌ ناو چوارچێوه‌ی هه‌ڵبه‌ستم

 

سیمین ئه‌مڕۆ دوایین قسه‌ی خۆی کرد و ڕۆیی.

حالی‌ست حالم نگفتنی   امروز سیمین دیگرم     گویی که‌ خورشید پیش ازین   هرگز نتابیده ‌بر سرم

 

ای چنگی دلنواز من، در مایه‌ راهی دگر بزن     راه وطن، راه آمدن ـ این است، این، حرف آخرم

 

 

28ی گه‌ڵاوێژی 1393ی هه‌تاوی

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در چهارشنبه بیست و نهم مرداد 1393 ساعت 10:24 | |

راپۆرتی کاری ئەنجومەن ۱۳۷، کۆری رەخنەی ئه‌ده‌بی و شێعر


رۆژی ۲۶ی پووشپه‌ری ۱۳۹۳ی هه‌تاوی به‌رابه‌ر به ۱۷ی جوولای ۲۰۱۴ی زایینی،فه‌تاح محه‌ممه‌د نیژاد(رێباز) کۆری شێعر و ره‌خنه‌ی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆی به‌رێوه‌ برد. سه‌ره‌تا  سێ شێعر به‌ ناوه‌کانی "تابڵۆی کورده‌واری"، "ئاخین" و  "بووکا کوردا" له‌ لایه‌ن هاشم  زیائه‌وه‌ خوێندرانه‌وه‌ و‌ له‌ لایه‌ن ئاماده‌بوانه‌وه‌ تاوتوێ کران ، دواتر شێعرێک به‌ ناوی "ئه‌وپه‌ری خۆشه‌ویستی" له‌ لایه‌ن  حاجی قوباد زه‌رزاوه‌ خوێندراوه‌. دواتر قادر ره‌سووڵ‌فات  شێعری "په‌نجه‌ره‌"ی خوێنده‌وه‌ که‌ باسێکی زۆری لێ که‌وته‌وه‌ ‌. له‌ به‌شی کۆتایی‌دا وتارێک له‌ ژێر سه‌ردێڕی "ره‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی به‌ شێوه‌ی قوتابخانه‌ی ڕاڤه‌یی یان هێرمۆنۆتیک" له‌ لایه‌ن عومه‌رمحه‌ممه‌دییه‌وه‌ خوێندراوه‌ .‌ درێژه‌ی بابه‌ت .

ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و سوم مرداد 1393 ساعت 13:55 | |

هێرمۆنۆتیك یان ڕەخنەی ئەدەبیی ڕاڤەیی

عومه‌ر محه‌ممه‌دی


بیرۆكە و باسی هێرمۆنۆتیك بەمانای وردو ڕێككەوتوو لەسەرەتای سەدەی نۆزدەوە دەستی پێكرد وئێستاش بەردەوامە. بەڵام ڕاڤە یان قوتابخانەی ڕاڤەلەڕەخنەی ئەدەبیی نوێدابۆمەبەستی فام كردن وتێگەیینی دەق كەڵكی لێ وەردەگیرێ نەبەوجۆرە كەلەژێرڕكێفی نووسەروتێفكرینی دەروونی وڕابردووی ئەوبێت.وشەی هێرمۆنۆتیك لەهێرمێنیونی یۆنانی وەرگیراوە .


درێژه‌ی بابه‌ت
ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی شنۆ در پنجشنبه بیست و سوم مرداد 1393 ساعت 13:46 | |